در برابر آينه

معرفي فيلم سولاريس
 

نويسنده: سميه کرمي
کارگردان: آندري تارکوفسکي
نويسنده: بر اساس رماني از استانيسلاو لم به همين نام
محصول: 1972 روسيه
زمان: 165 دقيقه
خلاصه ي پيرنگ: در ايستگاهي فضايي در مدار سياره اي دور افتاده به نام «سولاريس»، که سر تا سر آن را اقيانوسي از مواد آلي پوشانده، وقايع غريبي اتفاق افتاده است. از زمان تاسيس ايستگاه فضايي بر فراز سولاريس سال ها مي گذرد و تحقيقات بسياري درباره ي ماهيت اقيانوس سولاريس انجام گرفته است. در اين باره صدها کتاب و مقاله نوشته شده است، اما سولاريس هنوز همچون رازي سر به مهر به نظر مي رسد. برخي معتقدند سولاريس موجوديتي يک پارچه، زنده و حتي هوشمند است و در پي برقراري ارتباط با آن برمي آيند، اما هيچ مدرک محکمي براي اثبات اين نظر وجود ندارد.
تقريباً تمام تلاش هاي بشر براي ارتباط با اقيانوس سولاريس منجر به شکست بوده است. اما وقايع غريب ايستگاه فضايي از آنجا آغاز مي شود که در يکي از آزمايش ها محققان سطح سولاريس را با امواج پرتو ايکس بمباران مي کنند. مدت کوتاهي پس از انجام شدن اين آزمون، غريبه هايي در ايستگاه پديدار مي شوند، غريبه هايي که به واقع غريبه نيستند و هرکدام از خويشان و آشنايان و اعضاي گروه تحقيقاتي اند و حضورشان در آن ايستگاه به کل ناممکن است. اعضاي گروه، اين غريبه هاي آشنا را «مهمان» مي نامند. ماهيت وجودي اين مهمانان در هاله اي از ابهام است، مشخص نيست چگونه داخل ايستگاه مي آيند، زنده اند يا روبوت هايي مصنوعي اند؟ آيا به واقع هوشياري آگاهي دارند يا صرفاً بازتابي از خاطراتي دوردست و مرده اند؟

سينماي تارکوفسکي
 

آندري تارکوفسکي، فيلم ساز معروف روس، هفت فيلم بلند 1 در کارنامه ي خود دارد. تارکوفسکي سينماگري مدرنيست بوده، و تلفيق مدرنيته با عقايد خاص تارکوفسکي و فرهنگ بلوک شرق سبک و سياق خاصي به آثار او بخشيده است. تارکوفسکي به مفاهيمي چون عشق، اهميت خاطرات، و نقش زمان در زندگي انسان ها اهميت بسياري داد، بازتاب تفکرات او در اين زمينه را مي توان در آثار او به وضوح مشاهده کرد. از ديد تارکوفکسي انسان موجودي معنوي است که اشياي بي جان و بي احساس محاصره اش کرده اند.
فيلم هاي استالکر (که در ايران به نام «منطقه» پخش شده است)، سولاريس، ايثار و آينه تماماً به کنکاش در روحيات انسان ها و روابط انساني پرداخته اند. عنصر معنويت در اين چند اثر مطرح و قابل تامل است. در استالکر پس زمينه ي داستان علمي-تخيلي است. شهاب سنگي در منطقه اي سقوط کرده و ظاهراً به علت سقوط شهاب سنگ آن منطقه اين خاصيت را پيدا کرده است که مي تواند هر آرزويي را برآورده کند. ورود به منطقه براي همه ممنوع شده است، اما بسياري در جست و جوي آن برمي آيند و به کمک نوعي بلد راه (که به زبان روسي استالکر ناميده مي شود) به آن راه مي جويند. سفر استالکر و همراهانش خود نوعي اديسه معنوي است. در طول سفر در منطقه ي ممنوع مکالمات ميان استالکر و همراهانش درباره ي مسائلي چون آرزوهاي انسان ها و مفاهيم خير و شر و امثال آن هاست.
از مشخصات بارز فيلم هاي تارکوفسکي مي توان به سکانس هاي طولاني و بي کلام او اشاره کرد، اين سکانس ها دست کم ميان طرفداران فيلم هاي پُرهيجان و شتاب زده ي علمي-تخيلي چندان طرفداري ندارند. غالب فيلم هاي تارکوفسکي زماني طولاني تر از زمان متداول فيلم هاي هاليوودي دارند و بخش زيادي از اين زمان را سکانس هاي طولاني و بي تحرک تشکيل مي دهند. در فيلم توستالژيا در سکانسي بسيار طولاني شخصيت اصلي فيلم در استخري خالي با شمعي روشن به دست جلو و عقب مي رود و تلاش مي کند شمع را روشن نگاه دارد. هر بار که شمع خاموش مي شود، شخص تلاشش را از نو شروع مي کند. به گفته ي راجر ابرت، منتقد سينما، هنگام پخش اين سکانس بسياري از تماشاچيان حاضر در سينما کلافه شده بودند و اين را مي شد از عکس العمل هاي آن ها درک کرد.

از ديگر نکات شاخص آثار تارکوفسکي، حضور طبيعت و غياب زندگي مدرن است. در آينه، استالکر، و ايثار بخش بزرگي از زمان فيلم را نماهايي از طبيعت تشکيل مي دهند. از طرفي در سولاريس در سکانس هايي مانند رانندگي طولاني در اتوباني بي انتها گويي به غياب طبيعت در زندگي مدرن اشاره مي کند. به اين ترتيب مي توان گفت سينماي تارکوفسکي نقطه ي مقابل سينماي پُرهيجان و اکشن هاليوود است.
سولاريس را به سبب اقتباسش از داستان «سولاريس» نوشته ي استانيسلاو لم فيلمي علمي-تخيلي مي دانند اما قطعاً عده ي کمي از طرفداران آثاري مانند جنگ هاي ستاره اي و ترميناتور اين فيلم را دوست خواهند داشت و تا آخر پاي آن خواهند نشست.
سولاريس هم مانند ديگر آثار تارکوفسکي به مفاهيمي چون عشق، خاطرات، مسئوليت پذيري، و عنصر زمان در زندگي انسان ها مي پردازد. با اين حال، چنان که درباره ي بسياري ديگر از اثار علمي-تخيلي اين موضوع صادق است، پرداختن به اين مفاهيم در بستري جز رمان/فيلمي علمي-تخيلي ميسّر نمي شد.
اين اقيانوس مرموز سولاريس است که خاطرات مُرده و رنگ باخته ي شخصيت ها را به زندگي باز مي گرداند و رو در روي آن ها قرار مي دهد. در چه شرايط ديگري مي شد اين چنين هوشمندانه انسان را با تجسم واقعي خاطراتش روبه رو کرد؟

مفاهيم فيلم
 

فيلم سولاريس بر اساس رمان معروف نويسنده لهستاني استانيسلاولم ساخته شده است، با اين حال فيلم چندان به رمان پايدار نيست و لم از نتيجه ي کار راضي نبوده است. استيون سودربرگ در سال 2002/1381 اقتباس ديگري از اين داستان را روي پرده برد که وفاداري اش به داستان حتي از اثر تارکوفسکي هم کمتر بود. اگر تارکوفکسي به داستان وفادار نبود دست کم فيلمي مفهوم گرا و قابل تامل ساخت اما اثر سودربرگ فقط کار گيشه اي ديگري مانند خروارها اثر هاليوودي از کار درآمد. لم، که در زمان اکران اين فيلم هنوز زنده بود، درباره ي فيلم چنين گفت: «فيلم را نديدم و چندان از فيلمنامه خبر ندارم، فقط بررسي ها را خواندم و با توجه به آنها مي توانم بگويم داستانم درباره ي مشکلات عشقي آدم ها در فضا نبود.»
او درباره ي اثر تارکوفسکي به خودش چنين گفته بود: «... شما جنايت و مکافات را ساختي نه سولاريس را».
داستان سولاريس لم، دو تم اصلي را دنبال مي کند: 1- کنکاشي در روح و روان انسان و خاطراتش؛ و 2- مسئله ي وجود حيات هوشمند جايي در اين کائنات عظيم و چگونگي ارتباط با آن. در اثر تارکوفسکي تم دوم بسيار کم رنگ شده و در واقع بخش عظيم فيلم به مسائلي حول و حوش درونيات انسان و خاطراتش پرداخته است. با اين حال نقش سولاريس را در پيش بُرد ماجراها نمي توان ناديده انگاشت.
سکانس آغازين فيلم، کريس کلوين روان شناس را نشان مي دهد که کنار جويباري نشسته است و به جلبک هاي داخل آب نگاه مي کند و بعد مدتي طولاني خيره باران را نگاه مي کند. حس حاکم بر اين سکانس، حس تنهايي و دلتنگي است. بعدها هنگامي که کريس به سولاريس مي رود اين انزوا و تنهايي بسيار پُر رنگ تر مي شود. اما از همان ابتداي فيلم و پيش از مطرح شدن ماجراي سولاريس بيننده گوشه اي از حال و هواي فيلم را درک مي کند.

کليون، که روانشناس است، ابتدا گمان مي برد دردسرهاي ايستگاه فضايي به سبب افسردگي دور بودن از خانه رُخ داده اند اما وقتي به سولاريس مي رسد و با حقيقت ماجرا مواجه مي شود، دانش و به ويژه دانش روان شناسي اش بي فايده مي نمايد. سولاريس ظاهراً در تلاش براي برقراري ارتباط با ساکنان ايستگاه فضايي، به اعماق خاطرات و ذهن ناخودآگاه شان نفوذ مي کند، پُررنگ ترين خاطرات و احساسات شان را تجسم مي بخشد، و به نزد آن ها مي فرستد. اين «مهمان» ها کاملاً واقعي اند و جسمي مادي دارند.
کلوين همسر خود، هاري، را در اتاقش مي بيند. همسري که به سبب بي توجهي هاي کلوين خودکشي کرده بود. شايد اين هم از طنز تلخ ماجرا باشد که همسر روان شناس دست به خودکشي زده است، گويي نويسنده قصد داشته است ناتواني انسان در درک هم نوعش و برقراري ارتباطي مناسب را هر چه بزرگ تر بنماياند. آن وقت اين انسان، که از درک هم نوع خود عاجز است، چطور مي تواند با هوشمندي به کل بيگانه ارتباط برقرار کند؟
مفهوم «ارتباط» يکي از مسائلي است که در فيلم و رُمان به آن پرداخته شده است. آنچه آشکارا مي بينيم، ناتواني انسان در برقراري ارتباط با موجودي هوشمند است. اما مهم تر و زيرکانه تر از آن مفهوم ارتباط در روابط انساني است. ما رابطه ي اعضاي ايستگاه با يکديگر را مشاهده مي کنيم که عملاً «وجود نداشتن ارتباط» است و رابطه ي اعضا با مهمان هايي که سولاريس براي شان مي فرستد. اين يکي رابطه ي آدمي با اعماق روح و روان خويش است.

همسر کلوين خودکشي کرده است و کلوين مسلماً حرف هاي ناگفته ي بسياري در سينه دارد اما آيا اين موجودي که چهره و صداي همسرش را دارد به منزله ي فرصتي دوباره براي اوست؟ آيا مي تواند کوتاهي هايش را جبران کند؟ اگر به واقع چنين فرصتي براي کسي به دست بيايد چگونه برخورد خواهد کرد؟
آيا انسان به راستي مايل است با چهره ي بي نقاب حقيقت رو به رو مي شود؟ تارکوفسکي خود در اين باره مي گويد: «... سولاريس درباره ي انسان هايي است که در کائنات خويش را گم کرده و مجبور شده اند در نردبان آگاهي يک پله بالاتر روند، چه خوش شان بيايد و چه خوش شان نياد. پويش ابدي انسان به دنبال آگاهي برايش ناآرامي به بار آورده، چرا که حقيقت با خود سختي و اندوه و نااميدي به همراه دارد و حقيقت غايي درک ناشدني است».

اين گفته، کليد درک بسياري از نکات فيلم است و مي توان گفت شالوده ي تم غالب فيلم است. کلوين مي کوشد راز پديدار شدن ناگهاني همسرش را درک کند و از اين رهگذر تلاش مي کند راز خودکشي همسرش را نيز، مدت ها پس از مرگش، کشف کند. اما آيا واقعاً جوياي حقيقت است و طاقت آن را دارد؟
اين طور به نظر مي رسد که تمام اعضاي ايستگاه فضايي رازهايي را در اعماق ذهن خود پنهان کرده اند و سولاريس بي رحمانه به سوي اين رازهاي نهفته دست دراز کرده و آن ها را واقعي ساخته است. شايد بتوان گفت به راستي تمام «»انسان
ها رازهايي تلخ و سياه در اعماق ذهن شان زنده به گور کرده اند، رازهايي که تاب رودرويي با آن ها را ندارند.
در اين فيلم، تارکوفسکي بر اهميت خاطرات تکيه مي کند. سولاريس تلخ ترين خاطره ي کريس را برايش زنده کرده است؛ از آن دست خاطراتي که اشخاص گمان مي کنند با فراموش کردن شان زندگي بهتر خواهد شد.
کريس در ابتدا حيران است، سپس مي خواهد از شرّ آن تجسم خاطره اش رها شود، و در نهايت به صلح با آن مي رسد و آن را به مانند فرصتي دوباره براي بودن با همسرش تلقي مي کند. در نهايت کريس ماهيت وهم آلود همسرش را فراموش مي کند و او را همچون همسر از دست رفته اش دوست مي دارد. شايد بتوان گفت به نوعي صلح و آشتي با خويشتن و خاطراتش و حتي با سولاريس مي رسد.
آنچه به سر اعضاي ايستگاه فضايي سولاريس آمده، در پاسخ به ميل آن ها براي دانستن بوده است. آن ها به دنبال اکتشاف فضا و پرده برداري از رازهاي کائنات بوده اند که به سولاريس رسيده اند و سولاريس با چنگ انداختن به ناخودآگاه شان آن ها را با فلسفي ترين و عميق ترين سوالات بشري رودررو ساخته است.

حال و هواي فيلم به گونه اي سورئال است. خود سولاريس که اقيانوسي زنده و پوياست و شرايطي که براي اعضاي ايستگاه فضايي خلق کرده، همگي حالتي وهم گون دارند و تعليقي که در اين زمينه و فضا حس مي شود مانند آثار سورئال است. اين کيفيت سورئال در پايان بندي فيلم بيشتر به چشم مي خورد.
کريس در نهايت تصميم مي گيرد به زمين بازگردد. سکانس پاياني فيلم، مانند سکانس آغازين آن، کريس را در کلبه ي پدرش نشان مي دهد و باراني که بي امان مي بارد. کريس به زمين بازگشته و نزد پدرش است. اما اين زاويه ي ديد اوست. زماني که دوربين از خانه فاصله مي گيرد و بالاتر مي رود چيزي بر بيننده آشکار مي شود که از ديد کريس نهان است. براي کريس مرز ميان واقعيت و وهم شکسته شده است. او خود در انتهاي فيلم مي گويد: «تنها چيزي که برايم باقي مانده اين است که انتظار معجزه اي ديگر را بکشم.» از ديد او تجسم يافتن خاطره ي همسرش معجزه بوده و او حاضر است تا آخر عمر در عزلت سولاريس به انتظار بازگشت خاطره ي همسرش منتظر بنشيند.
تارکوفسکي در اين فيلم سوالات بسياري را مطرح مي کند، اصولاً تارکوفسکي نه در اين فيلم و نه در ديگر آثارش چندان تمايلي به پاسخ گويي به سوال ها ندارد. براي بيننده ي فيلم هاي تارکوفسکي فيلم به مثابه تجربه اي عملي است که بيننده بايد آن را خودش زندگي و درک کند.
سولاريس اگرچه فيلمي علمي-تخيلي است و خواه ناخواه بستر فيلمي علمي-تخيلي را دارد، ولي از المان هاي متداول اين ژانر در آن خبري نيست. به جاي جنگ هاي فضايي و بيگانه هاي شگفت انگيز فقط ايستگاه فضايي ساکتي وجود دارد و بيگانه اي به شگفتي يک اقيانوس زنده. بيگانه اي که شايد چيزي جز ناخودآگاه خود انسان نباشد.

نوعي خاص از مفهوم «نخستين تماس»
 

در سولاريس شاهد نوعي برخورد بسيار متفاوت با بيگانه ها هستيم. برخلاف تمام آثار هاليوودي که از برخورد با بيگانه ها ساخته شده، سولاريس بيگانه هايي با شکل هاي غريب و متفاوت را به ما نشان نمي دهد. سولاريس با سفينه هاي رنگارنگ و بيگانه هاي متخاصم سرگرم مان نمي کند. اقيانوس مواد آلي سولاريس، که آخر هم مشخص نمي شود هوشمند هست يا خير، تنها بيگانه اي است که در اين فيلم ملاقات مي کنيم. آن را هم واقعاً ملاقات نمي کنيم بلکه نمودهاي آن را مي بينيم که همان مهمان ها باشند. مي شود گفت بيگانه هايي که در سولاريس با آن ها روبه رو مي شويم خاطرات خود ما هستند. برخوردي که شاهد آن هستيم، برخورد با خودمان و تصوير ما از خود ماست. اکتشافي که بيننده به همراه شخصيت ها به آن دست مي زند، کنکاش در عالم خاطرات و لايه هاي پاييني آگاهي اند.
در جايي از فيلم پاسخي علمي براي وجود مهمان ها ارايه مي شود. پروفسور سارتوريس کشف مي کند که مهمان ها، به جاي اتم، از نوترينوها ساخته شده اند و ميدان انرژي سولاريس آن ها را پايدار نگاه مي دارد. اما اين توضيح علمي براي تارکوفسکي اهميت ندارد. مهم نيست واقعيت از «چه» ساخته شده، مهم نحوه ي «ارتباط» ما با واقعيت است.

سرانجام مي فهميم که مهمان ها درباره ي خود چيز بسياري نمي دانند؛ در واقع آن ها آن قدري از خود به خاطر مي آورند که در خاطر شخصيت اصلي مانده است. در اينجا، فيلم پيچش ظريف ديگري را مقابل روي بيننده مي گذارد. هاري مي فهمد آن شخصيتي که بايد باشد نيست و به نوعي دچار بحران هويت مي شود. و کريس بالاخره وجود اين مهمان را مي پذيرد و آن را همچون مکالمه اي با خويشتن خويش و با خاطرات خود محسوب مي کند؛ پس به کنکاش در خاطراتش مي پردازد تا علت مرگ همسرش را کشف کند. بنابراين به جرئت مي توان گفت سولاريس به واقع آينه اي است که درونيات اشخاص را به آن ها باز مي نماياند.
بنابراين اگرچه ميان انسان ها و سولاريس نبردي پُرسر و صدا در نگرفته و خبري از انفجارهاي رنگارنگ نيست اما مي توان گفت، اين «نخستين تماس» بشر با يک بيگانه به شکست و حتي رخ دادن فاجعه منجر شده است. هدف سولاريس خير است يا شر؟ آيا اصولاً هدفي در کار هست؟ آيا مفهوم خير و شر براي هوشمندي (اگر هوشمند باشد) به کل غريبه همان معنايي را دارد که براي ما؟ آيا اصولاً مي توان ميان دو موجودي که تا اين حد غريبه «ارتباط» برقرار کرد؟

شايد سولاريس فقط در جست و جوي برقراري ارتباطي دوستانه بوده اما تفکر و عقايد به کل «بيگانه ي» آن، نوع بشر را در چالشي فلسفي و معنوي قرار داده و او را به دردسر انداخته است. شايد هم هوشمندي زيرک و موذي است که بازي با ارواح ناتوان انساني برايش لذت بخش است. در برخوردي اين چنين غريبه، نمي توان از هيچ چيز مطمئن بود و کسي چه مي داند وقتي بشر براي نخستين بار بيگانه اي را ملاقات کند چقدر ارزش ها و هنجارهاي شان متفاوت خواهد بود. استانيسلاو لم، در ديگر آثارش، همچون شکست نيز به اين تفاوت بنيادين و نبود امکان برقراري ارتباط ميان دو گونه ي هوشمند اشاره کرده است. به نظر مي رسد لم نسبت به برقراري اين رابطه بدبين بوده و گمانش اين بوده است که اگر هوشمندي در جاي ديگري از کائنات زندگي کند ممکن است آن قدر متفاوت از ما باشد که هرگز دريچه اي براي برقراري ارتباط ميان مان باز نشود.
بيگانه هاي داستان شکست هم، اگرچه فقط يک نظر آن ها را مي بينيم، مانند اقيانوس سولاريس براي بشر به کل درک ناشدني اند. در شکست هم تلاش براي برقراري «تماس» به «شکست» مطلق منجر مي شود.

اگرچه نگاه منفي به مقوله ي ارتباط ميان انسان ها و بيگانه ها چيز جديدي نيست و خروارها داستان و فيلم علمي-تخيلي، که بيگانه هاي متخاصم را توصيف کرده اند، در همين راستا روايت و ساخته شده اند اما رويکرد لم در اين جهت رويکردي متفاوت است. بيگانه هاي لم خاموش و بي سر و صدا فاجعه به بار مي آورد.
1- کودکي ايوان، آندري روبلف، سولاريس، اينه، استالکر، نوستالژيا، ايثار.
2- Stalker که در تلفظ انگليسي آن حرف L تلفظ نمي شود. به معناي جست و جو گر و کاوش گر و گاهي شکارچي است.
منبع:نجوم شماره205